Będąc w Zwierzyńcu - warto zobaczyć:
- wzgórza i lasy Roztocza,
- kościół na wodzie, otoczenie stawu "Kościelnego"; cmentarz wojenny, pomnik powstańców 1863,
- zabudowania Zarządu Ordynacji Zamojskiej i "zwierzyńczyk",
- wzgórza i lasy Roztocza,
- pałac plenipotenta i willę "Borowianka"; pomnik Leśników i stawy "Echo",
- park miejski i północną część miasta: wille w parku, kościół parafialny, dzielnicę "Borek" z unikalną ulicą Wąską; liczne pomniki; cmentarz parafialny i żydowski,
- wzgórza i lasy Roztocza.
 |
|
SPACERKIEM PO ZWIERZYŃCU
|
ZWIERZYNIEC - CO WARTO ZOBACZYĆ
Zwierzyniec dla celów turystycznych wygodnie jest podzielić na dwie części: południową i północną.Umowną granicą między tymi częściami miasta jest ulica Aleksandry Wachniewskiej wraz z deptakiem między stawem kościelnym i parkiem środowiskowym. Taki podział obszaru Zwierzyńca ułatwi jego zwiedzanie a pomocny może być poniższy opis najciekawszych miejsc oraz schematyczne mapy obu części miasta.
Zwiedzanie Zwierzyńca proponujemy zacząć od starówki znajdującej się w południowej części miasta - na styku parku środowiskowego (miejskiego) i stawu "kościelnego" oraz w obrębie ulic Browarnej, Wachniewskiej, Szkolnej, Ordynacji Zamojskiej i Plażowej.
Na północ od starówki - w prawobrzeżnej części Zwierzyńca - znajdują się najważniejsze obiekty użyteczności publicznej jak urząd miasta, posterunek policji, poczta, dom kultury, szkoła podstawowa i gimnazjum oraz stadion sportowy.
Na początku ulicy Browarnej znajdują się klasycystyczne zabudowania Zarządu Ordynacji Zamojskiej z początku XIX wieku, ulokowane w kształcie podkowy.
|
|
Obok "pałacu administracji" stał niegdyś okazały drewniany budynek - pierwsza wiejska rezydencja Zamoyskich z XVI w. wybudowana z inicjatywy hetmana Jana Zamoyskiego - założyciela miasta Zamość i Ordynacji Zamojskiej.
Po pożarze Zamościa w roku 1658 na pewien czas przybył do Zwierzyńca trzeci ordynat - opisany przez Henryka Sienkiewicza w "Potopie" - Jan "Sobiepan" Zamoyski wraz ze swą żoną Marią.
W połowie XVIII w. funkcję rezydencji wiejskiej przejął nowy pałac Klemensów - położony w Michalowie koło Szczebrzeszyna.
Drewniany budynek zwierzynieckiej rezydencji nadal wykorzystywano jako mieszkania dla ordynackich urzędników a w pierwszej połowie XIX wieku, po wybudowaniu nowych oficyn urzędniczych, dokonano jego rozbiórki - pozostało po nim obszerne puste miejsce.
Ordynacja Zamojska - założona przez Jana Zamoyskiego w roku 1589 - istniała przez 355 lat. W roku 1944 została zlikwidowana a budynki Zarządu Ordynacji zajmuje obecnie Zespół Szkół Drzewnych i Ochrony Środowiska.
Za budynkami zarządu ordynacji (w kierunku wschodnim) położony jest kanał wodny z XVII wieku.
Kanał ten oraz strumień Świerszcz, niewielkie stawy oraz niezbędne dla wypoczywających alejki i mostki tworzyły niegdyś zwierzyńczyk - charakterystyczny element dla założenia ogrodowo-pałacowego zwierzynieckiej rezydencji z czasów trzeciego ordynata, Jana Sobiepana Zamoyskiego. A inicjatorem takiej zabudowy była ówczesna żona ordynata, Marysieńka - Maria de la Grange d'Arquien.
Zwierzyniecka tradycja głosi, że Marysieńka często odbywała "wodne spacery", płynąc wenecką gondolą przez kanał wodny, strumień Świerszcz a przejażdżki kończyła przy tajemniczym Malowanym Moście położonym gdzieś w głębi lasu.
"Długi kanał"
za budynkami zarządu ordynacji
Od lipca 2012 roku, po pracach rewitalizacyjnych, znowu można podziwiać "długi kanał" oraz pozostałe elementy dawnego zwierzyńczyka.
|
Naprzeciwko zabudowań administracji, po drugiej stronie ulicy Browarnej, znajduje się Staw Kościelny z czterema wyspami.
Jedną z nich zajmuje późnobarokowy kościół - dawna kaplica dworska z połowy XVIII w.
Z powodu swego malowniczego położenia nazywany "kościołem na wodzie".
Wewnątrz znajdują się interesujące polichromie autorstwa Łukasza Smuglewicza, nadwornego malarza króla Augusta III.
Architekturę kościoła można podziwiać także po zmierzchu - obiekt jest oświetlony do późnych godzin wieczornych.
Przed kościołem jest drewniana dzwonnica oraz kamienna figura Matki Bożej Łaskawej postawiona na pamiątkę wizyty biskupa lubelskiego - Franciszka Jaczewskiego w roku 1905.
Na sąsiedniej wyspie znajduje się kamienny pomnik - prawdopodobnie z czasów pobytu Marysieńki w Zwierzyńcu - a więc z drugiej połowy siedemnastego wieku.
Powód jego wystawienia nie jest jednoznacznie wyjaśniony. Charakterystyczne zdobienia pomnika mogą sugerować, że jest on poświęcony sztuce teatralnej. Ale znane są też podania mówiące, iż pomnik został postawiony na cześć jednego z ukochanych psów Marysieńki, który - spożywając przygotowany dla niej zatruty pokarm - przez swe łakomstwo uratował życie przyszłej królowej.
Kolejny ważny obiekt przy ulicy Browarnej to browar z roku 1806 położony na południe od kościoła na wyspie, za mostem na Świerszczu.
Browar - część wschodnia
Zakład zlokalizowany jest po obu stronach ulicy. Najstarsza jest część wschodnia kompleksu budynków. Budynki po stronie zachodniej zostały wybudowane w latach 50. i 60. XX wieku.
Autorem jednego z plakatów reklamujących wyroby zwierzynieckiego browaru był Wojciech Kossak - sławny malarz, współautor Panoramy Racławickiej.
|
Za browarem zaczyna się ulica Plażowa, którą można dojechać do parkingu przy stawach "Echo" i dalej do wsi Sochy.
Na początku ulicy Plażowej znajduje się - ciekawie położony na zalesionym pagórku - "pałac" plenipotenta ordynacji zbudowany w końcu XIX wieku. Budynek murowany z zewnętrznym drewnianym szalowaniem ozdobionym snycerską ornamentyką. Obecnie pomieszczenia pałacu zajmuje dyrekcja Roztoczańskiego Parku Narodowego.
Obok pałacu jest też charakterystyczna, ale znacznie zaniedbana willa "Borowianka", niegdyś należąca do zarządcy browaru.
|
|
W bliskim sąsiedztwie pałacu plenipotenta położony jest Ośrodek Edukacyjno-Muzealny Roztoczańskiego Parku Narodowego (OEM).
Ośrodek organizuje wystawy, prelekcje, zajęcia "zielonej szkoły". Jest tu też biblioteka oraz punkt informacji turystycznej.
W OEM są do nabycia karty wstępu na trasy turystyczne prowadzące przez teren RPN.
W księgarence OEM można znaleźć przede wszystkim wydawnictwa dotyczące Roztoczańskiego Parku Narodowego i Roztocza (m.in. mapy i przewodniki), ale oferta jest znacznie bogatsza i swą tematyką wykracza poza granice tej krainy.
Przed budynkiem muzeum znajduje się węzeł szlaków turystycznych oraz ścieżek poznawczych prowadzących po parku narodowym.
W lesie, około 1,2 km na południe od muzeum, znajdują się stawy "Echo".
Należy pamiętać o tym, że stawy "Echo" wraz z istniejącą wokół nich infrastrukturą należą do Roztoczańskiego Parku Narodowego - dlatego zasady ich udostępniania określone są w regulaminie parku.
Do stawów prowadzi droga dojazdowa (przy niej parking) oraz dwie znakowane leśne ścieżki spacerowe zaczynające się przy OEM: najkrótsza i najłatwiejsza oznaczona kolorem czarnym (umożliwiająca też poruszanie się wózkami inwalidzkimi i rowerami) oraz nieco dłuższa, ale bardzo malownicza "ścieżka po wydmie" z widokiem na płynący potok Świerszcz - oznaczona kolorem niebieskim.
Na stawach "Echo" jest plaża, w sezonie letnim licznie oblegana przez wypoczywających, oraz kąpielisko.
Na zachodnim skraju kąpieliska znajduje się niewielka platforma widokowa z pomostem wjazdowym dla wózków inwalidzkich.
Stawy "Echo": platforma widokowa przy plaży i wieża w osadzie Rybakówka
Deptak, mający początek przy parkingu, prowadzi do wieży widokowej przy osadzie Rybakówka - odległej o 0,5 km na południe od parkingu przy kąpielisku.
|
Przy ośrodku muzealnym RPN biorą również początek ścieżki dydaktyczne na Bukową Górę (na południe za przejściem dla pieszych; około 1,5 km w jedną stronę lub 2,6 km do wsi Sochy) - oznaczona kolorem zielonym, oraz na Piaseczną Górę (około 3 km; początkowo ulicami Browarną, Ordynacji Zamojskiej i Szkolną, koniec przy stawach "Echo") - oznaczona kolorem żółtym.
Na trasie obu tych ścieżek, około 0,5 km na południe od OEM, znajduje się pomnik poległych Leśników. Podczas okupacji 1939-1944 pracownicy lasów Ordynacji Zamojskiej odegrali znaczącą rolę w walce przeciwko Niemcom. Niektórzy pozostali w konspiracji także po wojnie. Wielu z nich przypłaciło to życiem. W roku 1974 odsłonięto pomnik, który w roku 2009 rozbudowano o część upamiętniającą trudny okres do roku 1956.
Powrót z ośrodka muzealnego do ulicy Browarnej i do centrum miasta możliwy jest ciekawą ścieżką, oznaczoną kolorem zielonym - prowadzącą przez teren ostoi konika polskiego, mostek na Świerszczu i zadrzewioną alejkę Aleksandry Wachniewskiej do ulicy również noszącej jej imię.
Aleksandra Wachniewska (1902-1989) - mieszkająca w Zwierzyńcu absolwentka warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych - malarka, nauczyciel, miłośnik przyrody i Roztocza.
Wspomniana zielona ścieżka dojściowa styka się ze ścieżkami prowadzącymi do stawów "Echo" - zarówno czarną jak i niebieską - dlatego może stanowić wariant powrotny ze stawów lub dojściowy do tychże z pominięciem ulic Browarnej i Plażowej.
Od ulicy Wachniewskiej na ścieżkę wchodzi się od wschodniej części parkingu, między murowanym jednopiętrowym budynkiem mieszkalnym i punktem skupu dziczyzny.
|
Wracamy ponownie na ulicę Browarną, do zwierzynieckiej starówki.
Staw Kościelny warto obejść dookoła alejką wzdłuż zachodniego brzegu. Interesująca jest sylwetka kościoła na wodzie widziana od strony absydy.
Po zachodniej stronie stawu znajdują się też pomniki: jeden poświęcony Batalionom Chłopskim a drugi ofiarom faszyzmu - ludności cywilnej i jeńcom wojennym.
W ich sąsiedztwie znajduje się też dawny młyn wodny - obecnie użytkowany jako karczma i jeszcze jeden pomnik - "oko Opatrzności" o niewyjaśnionej okazji wystawienia.
W pobliżu starówki położony jest cmentarz wojenny (znajduje się w lesie na południowo-wschodnim skraju pola namiotowego przy ul. Biłgorajskiej; dojście od ul. Szkolnej - ścieżką tuż za ostatnimi zabudowaniami, ale przed tablicą informacyjną parku lub od pomnika powstańców 1863 przy ul. Biłgorajskiej wzdłuż ogrodzenia pola namiotowego). Na cmentarzu są groby poległych powstańców styczniowych, żołnierzy z I wojny światowej oraz uczestników kampanii wrześniowej 1939 roku.
|
Przy ulicy Biłgorajskiej - naprzeciwko parkingu przy fabryce mebli - znajduje się pomnik powstańców 1863 roku. Pomnik wzniesiono przy mogile powstańców, którzy polegli bądź zmarli z odniesionych ran w czasie bitwy pod Panasówką we wrześniu 1863 roku.
Droga do pomnika wiedzie ulicą Biłgorajską, na początku której znajduje się dawna oberża z I połowy XIX w. - podczas powstania styczniowego szpital polowy dla rannych powstańców biorących udział w bitwie pod Panasówką.
ulica Biłgorajska: dawna oberża - w roku 1863 szpital powstańczy; pomnik powstańców.
* * *
Często w opisach Zwierzyńca pojawia się nazwa Malowany Most.
Pierwsze wzmianki o Malowanym Moście pochodzą z XVII wieku gdy rządy sprawował III ordynat - Jan "Sobiepan" Zamoyski. Wtedy wybudowano kanał wodny sąsiadujący z rezydencją od strony wschodniej a przejażdżki łódką do wspomnianego mostu odbywała żona ordynata - Marysieńka.
Nieznany jest wygląd Malowanego Mostu, choć już sama nazwa wskazuje, że był to obiekt niezwykle interesujący.
Dodatkowo dyskusyjna jest jego lokalizacja.
W dawnych opisach kanału wodnego można znaleźć informację, że na jego końcu znajdował się kamienny mostek. Podczas rewitalizacji "zwierzyńczyka" odtworzono kamienną budowlę w miejscu gdzie podobno Malowany Most się znajdował.
Ale inne źródła podają, że Marysieńka pływała łódką przez kanał wodny, następnie w górę rzeki Świerszcz i swój spacer kończyła przy moście położonym gdzieś w głębi lasu.
Dzisiejszy wygląd rzeki (a raczej strumienia) Świerszcz czyni raczej niemożliwą żeglugę po nim nawet małymi łódkami. Nie wykluczone jednak, że za czasów Marysieńki i Sobiepana było inaczej...
Zatem, który z tych mostów był Malowanym Mostem?
|
|
Być może ważnym "śladem" w tych poszukiwaniach jest obiekt znajdujący się na trasie rowerowej do Florianki, tuż przy przejeździe kolejowym - a więc "daleko w głębi lasu".
Są nim coraz mniej czytelne resztki drewnianego mostu na Świerszczu, który był nazywany Malowanym Mostem. Istniejące pozostałości mostu są elementem dawnej kolei wąskotorowej, której trasa wiodła ze Zwierzyńca do Biłgoraja. Malowanym Mostem jest też nazywany sąsiedni mostek a miejsce to i najbliższe otoczenie znane są pod nazwą "przy Malowanym Moście".
Pozostałości "Malowanego mostu" kolei wąskotorowej (rok 2009)
Tak więc pytania o wygląd i lokalizację Malowanego Mostu pozostają do wyjaśnienia dla badaczy historii Zwierzyńca... A może niech tak zostanie...
Węzeł szlaków turystycznych u zbiegu ulic Wachniewskiej, Browarnej i deptaka - przy wejściu do parku - stanowi dobry punkt startowy do zwiedzania północnej części Zwierzyńca.
Czarne znaki pieszego szlaku turystycznego - jak nić Ariadny - wskażą właściwy kierunek i trasę do najważniejszych obiektów znajdujących się na północ od zwierzynieckiej starówki.
Na początku szlaku turystycznego, na styku ze starówką, znajduje się park środowiskowy - położony na obu brzegach przepływających przezeń rzek Wieprz oraz Świerszcz.
Na obrzeżach parku od strony ulicy Wachniewskiej jest pomnik szarańczy postawiony na pamiatkę wytępienia szarańczy wędrownej, której plaga nawiedziła południowo-wschodnie obszary Ordynacji Zamojskiej w roku 1711.
Pomnik szarańczy
Dość dobrze zachowały się napisy wyjaśniające okazję wystawienia pomnika.
W pobliżu znajduje się kolejny pomnik - Stanisława Staszica (1755-1826). Staszic, znany m.in. z działalności w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, pod koniec XVIII wieku był gościem w zwierzynieckiej rezydencji Zamoyskich i właśnie tutaj pracował nad dziełem "Ród ludzki".
Pomnik Stanisława Staszica
W centrum parku, u ujścia rzeki Świerszcz do Wieprza, wybudowano amfiteatr - dojście alejką bezpośrednio za pomnikiem Staszica lub od ulicy Zamojskiej.
A szlak turystyczny prowadzi w kierunku mostu na rzece Wieprz.
Kilkanaście metrów przed mostem znajduje się pomnik Józefa Piłsudskiego upamiętniający pobyt Marszałka w Zwierzyńcu w roku 1901.
Pomnik jest wykonany jako osiosany głaz z piaskowca wraz z elementami charakterystycznymi dla ordynackiej architektury - podmurówką z cegły i kamienia polnego.
Obok informacji o okolicznościach jego wystawienia, na pomniku są też wyryte słowa Józefa Piłsudskiego: Naród, który nie szanuje swej przeszłości, nie zasługuje na szacunek teraźniejszości i nie ma prawa do przyszłości.
Pomnik Józefa Piłsudskiego
Bezpośrednio za mostem na Wieprzu szlak pieszy skręca w lewo, w zabytkową aleję dębową, a po kilkunastu metrach - w prawo i prowadzi obok zespołu obiektów sportowo-rekreacyjnych do skrzyżowania ulic Parkowej i Jasnej.
Po lewej stronie znajdują się dwie stylowe wille, które zostały zbudowane na początku XX wieku i należały do urzędników Ordynacji Zamojskiej.
Jedną - "Willę Potockich" - zamieszkiwał Tomasz Potocki, spokrewniony z rodziną Zamoyskich, druga - "Willa Kosteckich" - należała do naczelnika ordynackich lasów.
ul. Parkowa - wille urzędników ordynackich
Budynek w stylu góralskim został wybudowany współcześnie.
Budynek przy ul. Parkowej
Wszystkie trzy budynki do niedawna były wykorzystywane jako ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy zwierzynieckiego nadleśnictwa.
Ulica Parkowa, przy której znajduje się wspomniany kompleks budynków, w lewo (na zachód) łączy się z ulicą Zamojską. Na styku obu ulic usytuowane są przystanek autobusowy i posterunek policji.
Natomiast czarny szlak prowadzi prosto - ulicą Jasną - do ulicy Partyzantów, przy której znajduje się Szkoła Podstawowa im. Dzieci Zamojszczyzny.
Tu szlak skręca w lewo i prowadzi do skrzyżowania z ulicą Zamojską. Przy skrzyżowaniu ulic znajdują się zabudowania w miejscu, gdzie dawniej była austeria (karczma, gospoda).
Lokalizacja karczmy w tym miejscu raczej nie była przypadkowa, bowiem tędy prowadził niegdyś gościniec do pobliskiej wsi Rudka, która obecnie jest dzielnicą Zwierzyńca, i dalej w kierunku Krasnobrodu.
róg ulic Partyzantów i Zamojskiej -
budynek na miejscu dawnej austerii
Na skrzyżowaniu czarny szlak pieszy skręca w prawo, na północ, i prowadzi wzdłuż ulicy Zamojskiej.
ulica Zamojska - trzy pomniki; dawny szpital ordynacki
Na początku tej ulicy - przy skrzyżowaniu z ulicą Dębową (obok domu handlowego "Ordynat") - stoją "trzy pomniki": pomnik zwycięstwa nad bolszewikami (pierwotnie, w czasach zaborów, był to pomnik wdzięczności cara Aleksandra II), drewniany krzyż upamiętniający śmierć księdza Konstantego Budkiewicza - obrońcy kościoła katolickiego w Rosji oraz figura św. Jana Nepomucena.
Obok nich stoi budynek, w którym mieścił się szpital ordynacki, zlikwidowany po II wojnie światowej.
Kościół parafialny
|
Nieco dalej, ciągle na trasie czarnego szlaku turystycznego, kościół parafialny pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski.
Wybudowany w roku 1980 na miejscu niemieckiego obozu pracy dla jeńców francuskich oraz obozu przejściowego dla wysiedlanej ludności Zamojszczyzny.
Od 2012 roku znajdują się w nim relikwie Jana Pawła II.
Budowla o ciekawej jednonawowej architekturze, poświęcona pamięci Dzieci Zamojszczyzny.
W kaplicy bocznej ściana pamięci wykonana z osmalonych bierwion.
Na niej figura udręczonego człowieka i napis "Abyś Ty mógł żyć".
Przy ścianie pamięci znajduje się makieta obozu przejściowego.
Kościół parafialny jest też kościołem garnizonowym żołnierzy Armii Krajowej.
Na placu obok kościoła znajduje się pomnik partyzantów 9 pułku piechoty Armii Krajowej. Do 9 p.p. AK należała większość żołnierzy podziemia na tym terenie.
|
Niedaleko kościoła położony jest cmentarz parafialny, na którym znajdują się ciekawe nagrobki z początku XX wieku oraz kwatery wojenne poległych żołnierzy i partyzantów.
Zwierzyniecki cmentarz parafialny
Obok kościoła parafialnego znajduje się pomnik ofiar obozu i jeńców francuskich.
Pomnik ofiar obozu i jeńców francuskich
Czarny szlak turystyczny za ogrodzeniem kościoła skręca w lewo na zachód, opuszcza granice miasta i przez wieś Turzyniec, Górę Dąbrowa prowadzi do wsi Lipowiec.
A w mieście do zwiedzania pozostaje część wschodnia prawobrzeżnego Zwierzyńca.
Przy pomniku jeńców francuskich ma swój początek ścieżka spacerowa o długości 11 km (znaki niebieskie - po drugiej stronie drogi), która prowadzi leśnymi obrzeżami miasta - początkowo przez las na północny wschód aż do dzielnicy Rudka, następnie przez Tartaczną Górę, ulicę Partyzantów, Jasną, mostek na Wieprzu w parku i kończy się przy węźle szlaków obok stawu "kościelnego".
Na wschód od kościoła parafialnego znajduje się ulica Partyzantów a przy niej położone są główne zwierzynieckie obiekty użyteczności publicznej: poczta, szkoła podstawowa i gimnazjum.
Przy skrzyżowaniu ulic Partyzantów, 1. Maja, Skwerkowej i Rynek usytuowany jest Urząd Miejski i niewielkie centrum handlowe z targowiskiem (dzień targowy w Zwierzyńcu to środa).
Obok Urzędu Miasta i Gminy, przy ulicy 2. Lutego, znajduje się pomnik ofiar masowej egzekucji, której dokonano w roku 1944 w odwecie za zamach na zwierzynieckiego gestapowca.
Zwierzyniecki ratusz oraz pomnik ofiar egzekucji z 2 lutego 1944 roku
Na północ za Urzędem Miasta i Gminy położona jest dzielnica Borek - przykład ciekawej zabudowy Zwierzyńca z początków XX wieku.
Ciekawostką jest ulica Wąska - ze względu na swe rozmiary i znaczenie historyczne. Podczas okupacji hitlerowskiej w jednym z domów położonych na początku ulicy Wąskiej miało miejsce spotkanie komendanta AK - Stefana Roweckiego "Grota" z dowództwem miejscowego ruchu oporu.
Ulica Partyzantów prowadzi dalej na wschód aż do przejazdu kolejowego w dzielnicy Rudka. Tutaj też zaczyna się ulica Rudka. W Rudce znajduje się punkt widokowy na Tartacznej Górze a na rzece Wieprz - zalew "Rudka" z wypożyczalnią sprzętu pływającego i polem namiotowym.
Bezpośrednio za przejazdem kolejowym w lewo (na północ) prowadzi droga polna do miejsca, gdzie znajduje się niewielki cmentarz żydowski (droga wiedzie początkowo między zabudowaniami, następnie równolegle przy torach kolejowych, cmentarz w odległości około 0,8 km od przejazdu kolejowego).
Cmentarz żydowski w dzielnicy Borek
Tutaj kończy się lista zwierzynieckich zabytków, obiektów i miejsc, które są interesujące lub mają istotne znaczenie dla historii miasta i które warto zobaczyć.
Powrót do centrum miasta możliwy jest tą samą drogą, czyli cofając się do przejazdu kolejowego lub drogą "przed siebie" - do skraju lasu, następnie w prawo przez Tartaczną Górę, której zbocze jest widoczne po stronie wschodniej...
Powrót na początek
* * *
Okienko, zamknij się!
© Cała strona i poszczególne jej elementy są chronione prawem autorskim |